सह्याद्री देवराई – पर्यावरण संवर्धनासाठीची लोकचळवळ

सह्याद्री देवराई
मार्गदर्शक व प्रेरणा : मा. सयाजीराव शिंदे
सह्याद्री देवराई संकल्पना राबविणारी संस्था: “ निसर्ग जागर प्रतिष्ठान ”
संकल्पना : डॉ. महेश गायकवाड मो. ९९२२४१४८२२

bannerदेवाच्या अथवा देवीच्या नावाने राखून ठेवलेले जंगल म्हणजेच देवराई होय. देवराई हि संकल्पना फार प्राचीन असून ज्यामध्ये गावागावातून अतिशय महत्त्वाचे असे जीवनदायी वृक्ष देवळाच्या परिसरात आवर्जून लावले जायचे आणि त्यांची निगा व संरक्षण गावकरी करायचे. तसेच एखादा वृक्ष स्वतःसाठी अथवा गावासाठी तोडायचा झाल्यास, अगोदर देवाला कौल लावायचे व कौल मिळाला तरच ते झाड तोडत असत. मात्र आता शहरीकरण वाढल्यामुळे देवरायांची संख्या खूपच कमी झाली. मानवाने जमिनीच्या हव्यासापोटी सर्व देवरायांची कत्तल केली. परंतु कुणीही देवराईचे महत्त्व ओळखून त्याचे संरक्षण, संवर्धन वा पुनर्वसन केल नाही. त्यामुळे आज महाराष्ट्रात बोटावर मोजता येतील एवढ्याच गावात देवराया अस्तित्वात आहेत.

सद्यस्थितीला भारतात जवळपास १४००० पेक्षा जास्त देवराई आहेत. यापैकी महाराष्ट्रात कोकण व सह्याद्री डोंगर रांगामध्ये पुणे, रत्नागिरी, रायगड व कोल्हापूर जिल्ह्यात मिळून १६०० पेक्षा जास्त नैसर्गिक देवराई आहेत. यात अगदी १ हेक्टर ते ५० हेक्टर क्षेत्रापर्यंत पसरलेल्या देवराई आढळून येतात. या देवराईत जैवविविधता विपुल प्रमाणात दिसून येते. यात अनेक प्रकारची झाडे, वेली, औषधी वनस्पती, विविध गवताचे प्रकार आढळतात. यात अनेक पक्षी, प्राणी, कीटक, सरपटणारे प्राणी, नामशेष वन्यजीव तसेच इतर अनेक प्रकारचे वन्यजीव देखील मोठ्या प्रमाणात आढळतात. यात नैसर्गिकरीत्या वन्यजीव व वनस्पतीचे संरक्षण व संवर्धन होते. तसेच परिसरातील पर्यावरण निरोगी व स्वच्छ ठेवण्याचे काम देखील या देवराई मुळे होत असते.

वृक्षारोपण
वृक्षारोपण

आदरणीय सयाजीराव शिंदे यांचे निसर्गाविषयी प्रेम व भावना पाहून डॉ. महेश गायकवाड यांनी सयाजीराव शिंदे यांना भेटून आपण प्रत्येक गावोगावी देवराई स्थापना करूयात अशी संकल्पना मांडली. गाव तिथ देवराई हि संकल्पना निसर्गप्रेमी सयाजीराव शिंदे यांना खूपच आवडली. तसेच आपण हि देवराई संकल्पणा महाराष्ट्रभर राबवू असेही त्यांनी बोलून दाखविले.

भविष्यातील गरज ओळखून “निसर्ग जागर प्रतिष्ठानने” नैसर्गिक देवराया निर्माण करण्यासाठी “सह्याद्री देवराई” असा प्रकल्प हाती घेऊन, महाराष्ट्रभर प्रचार व प्रसार करण्यास सुरुवात केलेली आहे. महाराष्ट्रातील पहिली १५० एकर परीसरातील देवराई दिवडी ता. माण जि. सातारा येथे “सह्याद्री देवराई” या नावाने निर्माण करण्याचे काम ११ जून २०१६ रोजी सुरु केले आहे. यापुढील काळात स्थानिक गावकरी व निसर्ग जागर प्रतिष्ठान मिळून अनेक गावात हा प्रकल्प सुरु करण्याचा मानस आहे.

सह्याद्री देवराई – कमान
सह्याद्री देवराई – कमान

अर्थातच हा संकल्प म्हणजेच “सह्याद्री देवराई” होय, ज्यामध्ये मानवाबरोबर आपले स्थानिक वृक्ष तसेच वन्यजीव यांचे देखील संरक्षण व संवर्धन करणे शक्य होणार आहे. देवराईमध्ये नैसर्गिक रित्या झाडे वाढवणार असल्यामुळे स्थानिक जैवविविधता मोठ्या प्रमाणात आढळून येईल. जैवविविधता वाचवण्याच्या दृष्टीने हि बाब अतिशय महत्वाची आहे.

तसेच देवराईमध्ये वृक्षारोपण करत असताना सर्व पशु-पक्षी तसेच इतर सर्व वन्यजीव घटकांना हानिकारक असणाऱ्या उपद्रवी व निरुपयोगी अश्या कोणत्याही परदेशी झाडांची लागवड करण्यात येणार नाही, हा अतिशय महत्वाचा मुद्दा या ठिकाणी आवर्जून नमूद करावा वाटतो.

kaman1देवराईमध्ये पाऊसाच्या पाण्याचा योग्य निचरा झाल्यामुळे वर्षभर जिवंत पाण्याचे झरे आढळून येतात. पाणी हा घटक सर्व प्रकारच्या वन्यजीवांना जीवनदायी असल्यामुळे, अश्या प्रकारची देवराई प्रत्येक गावात असणे यापुढील काळात अतिशय गरजेचे ठरणार आहे. त्यामुळे भारतातील सर्वच गावात अश्या प्रकारच्या देवराई निर्माण करणे काळानुसार गरजेचे आहे.

देवराई मध्ये पावसाचे पाणी साठले आहे
देवराई मध्ये पावसाचे पाणी साठले आहे

हा प्रकल्प राबवीत असताना आपल्या परिसरात नैसर्गिकरित्या वाढणारी झाडे, गवत, झुडपे लावावीत. आपल्या गावातील उपयोगी व किफायतशीर झाडे लावणे हा यातील मुख्य उद्देश असेल हे विसरून चालणार नाही. यात परदेशी व उपयोग नसलेली कोणतीही झाडे लावूच नयेत.

किफायतशीर झाडे म्हणजेच आंबा, चिंच, वड, उंबर, नांद्रूक, पिंपळ, कडुलिंब, जांभूळ, करंज, मोह, बेल, साधी बाभूळ, भोकर, करवंद, पळस , पांगारा, कवठ, काटेसावर अशी झाडे लावावीत. तसेच सीताफळ, बोर, रामफळ, लिंबू , हदगा, आवळा, कडीपत्ता, शेवगा अशी फळझाडे लावावीत .

याशिवाय आपल्या परिसरातील अजून काही विविध उपयोगी झाडे जास्त लावल्यास आपला परिसर पर्यावरणपूरक होण्यास मदतच होईल. यात शमी, नागचाफा, बेहडा, हिरडा बकूळ अशी झाडे लावल्यास सर्व जीवांना फायदा होईल.

तसेच यात वन्यजीवपूरक व पाणीसाठे वाढविणारी झाडे लावणे व जलसंवर्धनाच्या दृष्टीने गवताळ क्षेत्र वाढवणे आवश्यक आहे.

या सर्वासाठी गरज आहे ती फक्त सर्व ग्रामस्थांनी एकत्र येऊन लोकसहभागातून हि लोकचळवळ यशस्वी करण्याची. यासाठी मा. सयाजीराव शिंदे आणि “निसर्ग जागर प्रतिष्ठान” देवराई प्रकल्प उभारणीसाठी शाश्वत व आर्थिक मदत करेल.

सर्वप्रथम गावातील पडीक अथवा वन विभागाची जमीन किंवा ग्रामपंचायतीच्या मालकीची किंवा खाजगी असलेली जमीन सर्वानुमते देवराई निर्माण करणेसाठी ना हरकत ताब्यात घ्यावी लागेल. देवराई निर्मितीसाठी शासकीय कार्यालये, गावकरी व इतर ठिकाणाहून मदत घेण्यासाठी गावकरी सर्वानुमते मदत करतील. या प्रकल्पातील निधी फक्त देवराई उभारनिसाठीच खर्च केला जाईल हि नोंद घ्यावी आणि सर्व व्यवहार “निसर्ग जागर प्रतिष्ठान” हि संस्था करेल. यासाठी सर्व प्रकारची मदत (रोख रक्कम किंवा धनादेश) “निसर्ग जागर प्रतिष्ठान” या नावे घेण्यात येईल. गावनिहाय प्रकल्पासाठी गावातील २ व्यक्तीचा समावेश करण्यात येईल आणि त्यांच्याद्वारे सर्व माहिती दिली जाईल.

“निसर्ग जागर प्रतिष्ठान” हि संस्था देवराई निर्माण हा पर्यावरण व संपूर्ण जैवविविधता संवर्धनाचा प्रयोग संपूर्ण महाराष्ट्रभर राबवणार आहे. असा हा देवराई प्रकल्प प्रत्येक गावोगावी साकारला जावा अशी अपेक्षा आम्ही व्यक्त करीत आहोत.

इतर आवश्यक बाबी मध्ये खालील गोष्टी आवश्यक:

  • देवराई मध्ये फक्त स्थानिक व देशी झाडेच असतील.
  • कुऱ्हाडबंदी व चराईबंदी : देवराई मध्ये वृक्षतोड करण्यास तसेच जनावरांना चरण्यास पूर्णः बंदी असेल.
  • गायरान अथवा ग्रामपंचायतीची जमीन किंवा खाजगी जमीन (किमान १ हेक्टर ते १०० हेक्टर असावी)
  • दानशूर वर्गणीदार तसेच लोकवर्गणी आवश्यक
  • देवराईच्या प्राथमिक उभारणीवेळी पाण्याची उपलब्धता करणे, त्यासाठी शेततळे अथवा विहीर असणे अत्यावश्यक आहे.

देवराईचे काही महत्वाचे फायदे:

  • वृक्षारोपण व पावसाच्या पाण्याचे जलव्यवस्थापन केल्यामुळे गावाला व परिसराला बारमाही पाणी मिळेल.
  • स्थानिक पक्षी, प्राणी व इतर सर्व वन्यजीव घटक यांना नैसर्गिक अधिवास मिळून परिसरातील पर्यावरण स्वच्छ व निरोगी ठेवण्यास मदत होईल.
  • तसेच देवराई प्रकल्पासोबत नैसर्गिक घटकांचा योग्य प्रमाणात वापर करून रोजगार निर्मिती सुद्धा शक्य आहे. ज्यामध्ये मधुमक्षिका पालन, डिंक व इतर पदार्थ गोळा करणे, काही क्षेत्रावरील फळांची विक्री इत्यादी शक्य आहे.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *